Capítulo octavo


On the Modes of Speech Employed by the Elders
in Their Ancient Discourses
The following modes of expression are metaphorical, for the literal wording signifies one thing, while the underlying meaning signifies another—though some are to be interpreted strictly according to the letter, while others may be applied to a sense distinct from their literal import.


§1 Herein I open and lay bare my heart. On behalf of God:
Nican nocontlapoua: in toptli in petlacalli, hual cenmani hual chayaui,
10 in chalhchiuitl in teoxihuitl, in pepetçcatiuetçi in pupucatiuetçi, in aneuetçi,
zan huel neltiz in itechpa huitz, in iceltzin Dios.

Here I open it: the chest, the reed-box — it spreads out entirely, it rains down/scatters forth, the jade, the turquoise, that which comes flashing and glittering, that which comes smoking and rising, that which rises like water-spray/foam — it will truly take root / be fulfilled, that which comes from the one and only God.


§2 Padre, madre, señor, capitán, gobernador. Que son o están
como árbol de amparo:
Nantli tatli, xopechtli manauilli, puchutl aueuetl, ceualli ecauhyo ecaui-
15 lo, in itçcaloticac in malacoyoticac.
Cuexane mamalhuace, tlaçoa tlauipana, tlamattçi, yuyantçin, inic
tlatqui tlamama tlanapaloa uelh cuitlapane teputçe, uelh tlauica tlautlatoctia
tepachoa teyacana.
Chalhchiuitl teuxiuitl, cuxcatl quetçalli, altepetl, petlatl icpalli,
20 tlauilli tezcatl, ocutl tlepilli, machiutl uctucatl, nezcayutl ceciyacatl, in
uitoliuhque in ololiuhque, in acatic in xopaleuac, in pepetçca, in tlilli in
tlapalli, contlallia, izcaloa malacayoa inic tepachoa.
§3 Labrador o persona baja:
Cuauhtli ocelutl, cuitlapilli atlapalli, cuauhqui elemicqui.
25 §4 Árbol o padre primero o principio de generación, señor
o gobernador:
Cuahtçoyutl mecayutl, cuitlaxculutl yolhcayutl, tlazatçuyutl
cuahtçoyutl, in tetetço in teculh.
1 octavo] om. P 8 abro y descubro] abre y descubre P 9 nocontlapoua] nocontlapua
S 11 itechpa] itech S 14 ceualli] çeuallo SP || ecauhyo ecauilo] yecauhyo yecauilo
P 24 cuahqui elemicqui] om. S post itquiuani mamaloni add. P 28 tetetço]
tetçon S
284 ARTE DE LA LENGUA MEXICANA
§5 Parientes. De algunos que salen de un tronco:
30 Teuitçoa teauayoa techamaloa teapalhcayoa, teezoa tetlapaloa temetçoa,
tetçicueuhcayoa tetlapancayoa, texiloya tecacamayoa temiauayoa,
teizteyoa teixcuamulhua tetentçoa, tetçintamalhua tequequetçilhua
tequequetçolhua, tecotoncayoa teuilhtecayoa, teuampoa teoncayoa tetecayoa
teuayolhcayoa, teelhtapachhua tecuitlaxcoloa, in texilla in te-
35 tozcatlan cenquizah.
§6 Niño gracioso, nacido como joya fundida:
Tlapitçalli tlamamalli, tlapetlaualli in opitçaloc in omamaliuac, in opetlaualoc
in otlachialhtiloc: iuhqui in teucuitlaxozcatl.
§7 Despierta, revive, es discreto o tiene la razón por guía:
40 Miauati xiloti, izcaloa malacayoa, mimati yolloa, celia itçmolini, inic
xotla inic cueponi, inic ixtli yollotli, quiquitinemi in quititlani, inic ixe
inic yollo, inic nacace, etc.
§8 Hijo, niño o señor muy amado; a las aves lindas, preciosas,
comparado:
45 Tlauhquecholh zacuametl, quetçaltototl teuquecholh, zacuan tçinitçcan
xiuhtototl, pilliuitl tlazopilli.
§9 Hacer misericordia: la persona o el señor. O hacer limosna
o consolar al afligido:
Choquiztli elciciuiztli ixayutl, tlauculli elleli, cemixcalli, tlamatçoalli
50 tlamapictli; tizatl iuitl, in tlilli in tlapalli, in tecuzauitl, in quitlalia in
quichiua; in tetech quimateloa, inic teceuya tepatia, in tetizauya in
tepotonia, in tetlauya in tetecuchuya, in tlacatl, inic tetçiloa inic teapana.
§10 Mozo, siervo o vasallo de alguno:
55 Temayecauh temecapalecauh, teteputçecauh tecacaxecauh, tetlalecauh
tecuauecauh.
30-34 teutçoa … tecuitlaxcoloa] …ouah P ouan T 31 temiauayoa] om. S 33 tequequetçolhua]
om. T 34 teuayolhcayoa] teoalhcayoa S 49 cemixcalli] cemixcolli
RL 52 tetecuchuya] tetechuia S
LIBRO III 285
§11 Despertar a alguno con castigo o corregirle:
Culutl tçitçicaztli, uitçtli omitl, cececatl nictecuacualhtia; yequene tetetl
cuauitl, mecapalli tepuztli nictemaca, nictetoctia; in nictecualhtia, in ic
60 tetech nicpachoa, etc.
§12 Castiga Dios con mortandad. O sentencia el señor o
juez a muerte:
Xuxuhqui in tetl xuxuhqui in cuauitl tepan quitlaza quimayaui yequene
tepan quimomotçayanilia, yequene tçoaztli tlaxapuchtli mecatl
65 quimoateaquilia: inic teatoyauia tetepexiuya in Dios, anozo in tlatoani.
§13 Por los pecados de inobediencia da Dios pestilencia y
contrarios tiempos:
Yeica in itçontla in icuatlan, in quiza in moquetça; inic quixopeua
in ipetl in icpalh in Dios; in ocelutl, in ahaztli in cuitlapilli, ic tepan
70 colini yuey tetl yuey cuauitl. Auh in ilhuicatl in nanatça, auh in tlalli
ollin.
§14 Llevo la vida o vivo con fatiga, faltándome lo necesario;
ando afrentado, etc.:
Ninocnouica ninocnotlatoctia, inic nicua, in nix in noyollo, in anecini
75 amottani, in nocuchca noneuhca, in teixmulla in tecalhtech noconnihiyouihltia.
§15 Corrige o reprehende de palabra el padre o madre, el
señor, etc.:
Tlaxamania tlapuztequi, tlaatoyauia tlatepexiuia, in eztli in choquiztli,
80 inic teixamia inic teitonia, in tenan in teta, in tlacatl in tlatoani, in tetic
cecec, in ixilla in itozcatla, ualhuetçi ualhquiza.
§16 Tomo consejo con alguno:
In teix in teyollo, nonan nota nicchiua, in teezo in tetlapallo uelh nicnezotia
nicnotlapalotia, nicnochamolotia nicnotapalhcayotia.
59 tepuztli] para esclavo add. mg. W 66 de] et T 72 llevo] nevo T 75-76 in teixmulla…
noconnihiyouihltia] om. S 80 teixamia] teixamania S || in tlacatl] om. P 81
ualhuetçi] calhnetzqui T 84 nicnochamolotia nicnotapalhcayotia] om. S
286 ARTE DE LA LENGUA MEXICANA
85 §17 No quiero padre ni madre, sino a mi placer tomar la
manceba que me pareciere:
Aninayoa anitayoa zan can utlamaxalli nextepeualli, nicnotatia nicnonantia,
in aniquittaznequi in ixtli yollotli, in ixayacatl in itçcalli.
§18 Soberbio, que no tiene a nadie en lo que huella; y él es
90 tenido en menos:
Teixco, teicpac nemi, tetlanipachoa tetlani icza tepan moquetça tepan
motlalia, zan petlatitlan icpalhtitlan teaquia tepopoloani, momauizolani
mixtilillani in azan aca ipan momati in atleipan itçtinemi, zan ixco
icpac quiquixtia in itleyo in imauizo, izan cuecuenociuhtinemi, zan
95 quixopeua in tepetl in teicpalh, maciui in atle ipan itto.
§19 Revolver cuestiones por donde se maten unos a otros o
se destruyan:
Tetçalan tenepantla in ninemi, in teuhtli in tlahzulli in nextli nicnomelonalhtitinemi,
inic nicteixpiquilhtia in cucuc in chichic, inic nicteititine-
100 mi nictecualhtitinemi, in uctli in nanacatl, inic aompa nitetlachialhtia
niteicxitia, nitetentia nitemitia, inic nenepancualo inic ninecoctene, inic
ninecoquixe inic ninenepilh maxalhtic, inic nitetloc necualhtia, inic nimaquizcoatl
nichiquimolin nimochiuhtinemi, inic eztli yollotli nicteititinemi
nictecualhtitinemi inic nitecuayuintitinemi.
105 §20 Destruye el señor o gobernador la república, gobernando
mal o ensoberbeciéndose con el señorío:
Tlazoneua tlaacomana teuhtli quiquetça in aompa teixtia tetlachialhtia
in tlatoani, zan tlaxixinia, zan tlamomoyaua tlaxamania tlapuztequi,
zan tlaateyauia tlatepexiuia, zan teuicanaquia tezoquiaquia, zan tla-
110 xoxopeua tlacecenmana, zan motatlaza monantlaza, zan ixtomaua icica,
inic quiuica in yauh in itepeuh, zan ic quipinauhtia cauilhquixtia in
petlatl in icpalli, izan ixco icpac quimana, quipupua in itecuyo in ipillo,
inic zacatla cuauhtla tecalaquia.
87-88 …yoa] …youa PT || utlamaxalli] hutlamaxalolli P || yollotli] post S || …taznequi
… itçcalli] om. T || in ixtliin itçcalli] ynixtli yn xayacatl yn itçcalli yn yollotli S 92
tepopoloani] om. S 98-99 nicnomelonalhtitinemi] nic molonalhtitinemi PT 101 nitemitia]
nitematia SP 102 ninecoquix] ni ne coc ixe P 103 nichiquimolin] nichicomolin
S || nimochiuhtinemi] ninochiuhtinemi PT 113 inictecalaquia] om. S quauhtlaçacatla
tecalaquia P
LIBRO III 287
§21 Esclavo:
115 Tepuzzo mecapallo, tlallo zuquiyo, teyo cuauhyo, aztayo mecaxicolo,
axixpan cuitlapan, hicaya inemiyan.
§22 Perezoso, ocioso, malcriado, desvergonzado, que no
quiere trabajar:
Tlalhmauilhtia tapalhcamauilhtia, tlazolhololoa, mozoquiauilhtia
120 motlalauilhtia, zan ic quiquiz zan ixtotomauatinemi, atlaiznequi ayelleaiznequi,
icximiqui mamiqui, tetech tlacuauhtlamati, techan catqui
in icuchca in ineuhca.
§23 La doctrina santa que sale del corazón ha de ser tenida
en mucho y no menos preciada:
125 In toptli in petlacalli amo itech axiuani, amo tçitçquiloni amo analoni,
amo tlacaauilli yehica in teyollotla, in meya in quiza, in cualli ueueyutl
atlatlazaloni.
§24 Púsose en el peligro y como loco o desesperado se dio a
sus contrarios; o metióse donde no salió, como la mariposa en el
130 fuego:
Omotlepapalochiuh aquitlazotlac in yelh chiquiuh in itçonteco, in aixco
icpac tlachix zanteca omouitec omotçotçon zan ilhiuiz, in oalh actiuetç
in oncan mopipitçtica in tletl in iuh chauapapalutl izan iliuiz tleco calactiuetçi.
135 §25 Persona valiente o esforzada:
Oquichtli tiacauh, ixtleyo ixmauizo, inic xicoztic in tencuztic, uey
miztli uey cuetlachtli ipan quitztoc, uey cuauhtli uey ocelutl mopopoyauhticac.
§26 Anda hecho bellaco siguiendo el camino de los animales,
140 desatinado, sin sentido:
121-122 tetech …inineuhca] om. S || post add. techan tlatemachia P 126 inteyollotla in
meya in quiza] inteyollotla inquiça in meya P 127 atlatlaçaloni] atla W 136 tiacauh]
tiyacauh T || xicoztic] ixcuztic T || uey] huey T 137 uey cuauhtli… mopopoyauhticac]
om. S
288 ARTE DE LA LENGUA MEXICANA
Ye mitonia ye momociuya ye mamana, ayamo in quizayan in quiza,
ayamo icalaquiyan in calaqui, ayamo ihoui in quitoca, zan quitoca
in mazatl in tochtli ihoui, izan zacayotoc poliuhtoc in atlacaneci, zan
illiuiz yauh zan tochyauh zan maçayauh, izan xolopititinemi izan iliuiz
145 nemi mapuliui ic xipuliui anenquiatlacatl; omonanacaui omotlapaui,
omochocholti omocuacuauhti in pilhtontli, inic oquittac in tochutli in
mazautli zan xoquichpanti ixtlatçiui nacaztlatçiui.
§27 Ríñole, corríjole de palabra:
Itçonic icuauic icuayolic nicquetça, ixcua itlancua ic nicnemitia, inic nic-
150 toctia in tetl in cuauitl, in ixopilh in imolic, in itetepon, ic nicquequetçteua.
§28 Parlero, chismoso, de mala lengua:
Tencuappulh tentlapalhtic, tetencuauhti tencuauhxolutl, tenchicotic
yollochicotic, uelh aompa ixtiloc tentiloc, naztiloc xayacatiloc, inic
155 cah inic nemi iliuiz tlatlacuacua, tlacatlatolh mocuitlauia, iliuiz tlatlatoa.
§29 Está limpio y aparejado para Dios el corazón del buen
cristiano:
Tlamauiz mamani tlacecelhtia tlaxopamamani in ixuchicalitic in Dios,
160 tlatonatimani tlaxochinahmani, tlalhuizolhmamani tlapaccamani tlayocuxcamani.
§30 Encubro ahora tu delito, pero si no te enmiendas, a la
otra vez lo pagarás todo:
Motçontla mocuatla nicpachoa, in tizatl in iuitl nimitçpantia
165 nimitçteteuhtia, zan oc nican petlatitlan icpalhtitlan, nimitçaquia,
tlallitic cuauitic nimitçquixtia, zan oc nimitçcama ineualhtia in
cuauitçatl in chichicatl. Auh occepa aulutl nimitçtlacualhtiz inic ticyecoz
in utçatl in chichicatl.
143 poliuhtoc] om. S 145 nemi] ninemi S 150 in itetepon] om. S 154 yollochicotic]
om. T || tentiloc naztiloc] om. S nacaztiloc PR 155 inic nemi] om. S 155-156 iliuiz
tlatlatoa] om. S 158 christiano] post o la yglesia add. P inc. platica que haze el padre
al hijo trans. S 160-161 tlatonatimani… tlayocuxcamani om. S 164-165 nicpachoa
zan] nimitçpachoa çan oc nican S 167 auh] post in add. P yncceppah T || tlacualhtiz]
quahcualhtiz T || inic] ic P
LIBRO III 289
§31 Hácense los mayores, a una por casamientos, o en otra
170 manera:
Mocetilia in nayutl in tayutl, inic oncan in totomoliuiz, in xotlaz in cueponiz,
in pilutl in teucyutl, inic ocetia in eztli in yollotli.
§32 Cásase aquel o pide o toma mujer:
Quinamictia in toptli in petlacalli, in cuzcatl in quetçalli in imaquechtlan
175 in itozcatlan ic ammolhpia, inic quitçacua in comitl in caxitl.
§33 Doy mujer a alguno para que asienten y viva en honra:
Tepan niczoua in cueitl in uipilli, auh tepan nicteca in tçotçopaztli in
malacatl in tezacatl temac noconpiloa in ichcatl in malacatl, inic onoz
in petlatl in icpalli.
180 §34 El que nace de esclava o el bastardo:
Contitlan metlatitlan, texatitlan tlemaic xiquipilhco in otlacatl; in tepuztli
in mecapalli, in cacaxtli in uictli, in tlatçacua in tlanamiqui, axixtli
cuitlatl quinamiqui.
§35 Pónese señor de nuevo:
185 Moyollotica in petlatl in icpalli, in altepetl motçontecontia, xotla cueponi
in atl in tepetl.
§36 El pecador sucio y obstinado es como el puerco con el
lodo:
Tlaçulli teuhtli quimauilhtia, nextepeualli quimotlalilia, quimocuitlau-
190 ya izuquitl in tapalhcatl, inic mozoquipoloa inic motapalhcaneloa, in
iuh coyametl mocuitlanexpoloa, etc.
§37 Persona doblada, que no habla a derechas:
175 iniccaxitl om. S 178 in malacatl] om. S 181 xiquipilhco] siendo ambos
esclavos add. mg. W 182-183 axixtliquinamiqui] om. S 185 moyollotica] moyollotia
SP 185-186 motçontecontia… tepetl] om. S 186 yn atl yn tintepetl] dup.
yn alt yn tepetl P 187-188 el pecador… lodo] om. T 190 inic motapalhcaneloa]
om. T
290 ARTE DE LA LENGUA MEXICANA
Zan quicuauhtçalanaquia, zan quicuauhquixtia in intlatolh, zan aompa
in quitalhtiteua, zan auic campa motentia, aompa tlahtlatoa, zan
195 quicuauhneloa.
§38 Miro a alguno de mal ojo:
Ixtlapalh nacacic niteitta, nixcuelhcopauic nitçtiuh, niteixnacaz necuilitçtiuh.
§39 Rige el hijo del señor difunto:
200 Oitçmoli omonelhuayoti in itlaquillo, in puchotl in aueuetl, omotlanti
omozteti, ye tecuan cah ye mauizcah ye motleyotiticah mihiyotiticah.
§40 Es humillado y privado del señorío con que se ensoberbecía:
205 Otempixauililoc otlantepeualoc in itçten; opuztequililoc icoatlan, inic
aocmo tecuaz oaulililoc in petlatl in icpalli, inic aocmo mauiztililoz; inohma
omixcuapeuh omoteputçalauh, itçontlan icuatla oquiz in totecuio,
ixco icpac onenque.
§41 Rige bien el señor; que puebla bien, honra y adorna su
210 pueblo:
Tlaatilia tlatepetilia, tlauecapanilia tlapantlaza, tlateyotia tlamauiztilia
in yauh in itepeuh.
§42 Destruye el señor o gobernador el pueblo:
Tezoquimatla tecuacualachneloa tetlatçicuinia, tlazoloa tlacatçaua,
215 ontlachayaua in petlapa inic palhpa, ic quicatçaua inic quizoloa in altepetl,
inic quitolotla inic quiteyotia, inic quixtlaza quitentlaza
193 quicuauhquixtia in intlatolh] quauhtia ynitlahtul P 194-195 aompa… quicuauhneloa]
om. S 197 ixtlapalh] yxtlapalhic S 197-198 necuilitçtiuh] post nix cueliuhtiuh
add. P 201-202 ye… mihiyotiticah] om. S 205-206 icoatlan… oaulililoc] inicuuatlan
inic ayuc motequaohauililoc P 206 aocmo tecuaz] aocmoquaz T || in icpalli inic aocmo]
ic palli, inic ayucmo P 206-208 inohma… onenque] om. S 208 ixco… onenque]
iitztzinco ic pactzinco onenqui P 211 tlamauiztilia] post quitotonilia quiyamanila
add. P 214 tezoquimatla … tlazoloa] teçuquimotla, teatlatzicujnia, tequacualachneloa
tlahçuloa P 215 inic palhpa … quizoloa] inic quihçuloa quicatzaua P || ic quicatçaua]
om. S 216 quitentlaza] om. S
LIBRO III 291
§43 Riño al inocente por corregir o afrentar al culpado presente:
Tetech nitlacaleua, tetech nitlauleuitia tetech nitlachaloa nitexalatepoa,
220 auh tetech nictlatçoa in texix in tecuitl.
§44 En mi mano está ser bueno o ser malo:
Zan nomac cah, in nix in noyollo inic ninouatçaz anozo inic ninocueponalhtiz,
inic ninoxotlaltiz inic ninocueponalhtiz, inic niceliaz nitçmoliniz.
§45 Tengo paciencia en lo adverso y en reprehensiones:
225 Nitlayolloteuya zan nicpetlacalhtema zan nictoptema in tetl in cuauitl,
in zacacualli zan nicchalhchiuhmati nicteuxinmati in quexquich nopan
yauh, in nopan quiza in aompa itçtiuh, in aompa, etc.; zan nictlazomati
nicpac cayhiyouia.
§46 Doy pena y trabajo y mal ejemplo a todos:
230 Niteyolhquixtia niteichiloa nitelelaxitia teitic nictepeua, nicaquia in
tlexuchtli in tlecuauitl, inic niteelatia inic nitepatçmictia, inic niteyulhtoneua,
inic nitemociuya inic nitetequipachoa niteyolcocoa.
§47 La iglesia de Dios es reverenciada donde está todo el
bien y se oye la consolación del ánima:
235 Tlaalaua tlapetçcaui tlaxolaua in ichantçinco in Dios, in oncan cenquiztoc
tepeuhtoc ceceliuhtoc, in ixquich in cualli in teyollo quimati, in
teyollo caxiti in choquizzo, in tlaucullo in amo tecuauhquixti tecuautlamachti,
izan ompa quicui in paquiliztli in cemelli, in teyollali in tecuilhtono.
240 §48 Rencilloso, enojoso, desabrido en sus palabras:
Cenca pozoni pupuzoca tenecati, mamazoa tlatlatelizca motititça, tencuauhxolutl
tetencuauhti quilelaxihti, cuauhtlatolli; in aic yamanqui in
itlatolh, zan yuhqui in tletl tetech quipachoa.
223 inic ninoxotlaltiz… nitçmoliniz] om. S 227 quiza] post add. in nopan itztiuh
P 227-228 zan nictlazomati … cayhiyouia] om. S id est tuerto çan nictlaçomatinic paccaihiyouia
P 232 inic nitemociuya… niteyolcocoa.] om. S 236 çeçeliuhtoc] ceceliuhtoc
S tzetzeliuh toc PT 238 quicui] cuiua S 238-239 in teyollali in tecuilhtono] om. S
292 ARTE DE LA LENGUA MEXICANA
§49 Ladrón que todo lo apaña y roba:
245 Matlaueliloc macueciuhqui, macuecuenotl maiciuhqui, iliuiz tlacuicuitiuetçi,
in amo matlacatl in hicica, ixtotomaua yollopatlachtic.
§50 Riñen, mátanse o muérdense como perros:
Monanalhtçtoque mocuacuatitoque motlatlancuitçalhuitoque meelhtçintoque
mooxtlapalitztoque.
250 §51 El señor o gobernador; o persona temida o reverenciada,
etc.:
Mauiztitoc in petlatl in icpalli, in oncan neuiuixtoc in tçoaztli in tlaxapuchtli,
in coloyotoc in tocayotoc tçitçicazzotoc.
§52 Forma o imagina mentiras:
255 Zan quiyoyocoya in tlatolli, zan quiciciqui zan iztlactli, tencualactli
tlaelli, quimauilhtia quimotequitia.
§53 Espantosa cosa, temerosa o maravillosa, acaeció:
Tecuaceceputç tecuecuechauh, teizaui temamauhti, tecuaceceno in tepan
omochiuh tlayoualli xomolli calhtechtli tlanaualli, tlanauatl, in teo-
260 tictiloc, ouy etic tepan oquiz.
§54 Acusar o dar queja de otro; o afrentarle delante de alguno:
Nontemayaui in tlexocuauhco, in tlecomalhco in tleima ic in tlecoazco,
inic nitetlecomayaui inic nitetlecotlaça, inic niteteixpauia nitetlato-
265 leuia inic nitecuitlachiuia, inic teixpan nitemaxtlatomia niteayatomia,
nitemamaxauya nitetçipetlaua, niteyaualoa teicatlan teteputçatlan niquixtia
in tlatolli.
245-246 iliuiz… yollopatlachtic] in tlacuicuitiueetçi S 246 matlacatl] tlacatl P || ixtotomaua]
yxtomaua T 247 perros] post o perras add. P 248 mocuacuatitoque
motlatlancuitçalhuitoque] moquaquatinemih motlancuitçalhtoque S 249 mooxtlapaliztoque]
post y acaba aquí porque adelante son todos los verbos o casi todos los que
hay en la lengua, también si los quieren sacar son provechosas. Et vales T finis. 253
tçitçicazzotoc] om. S 259-260 tlanaualli… oquiz] in otetoctiloc S in otetoctiloc, ohui
etic tepan oquiz P 266-267 nitemamaxauya… in tlatolli] om. S || teicatlan] teicampa P
LIBRO III 293
§55 Avisar que no sean presos, o que no pequen o que no
hierren:
270 Nitepantia niteteuhtia, niteitictia nitetlauyotia, nitenemachtia nitexaua
nitetecuilhuazhuia, inic acan temac uetçiuaz temac aquiuaz, anozo inic
amo tlatlacoloz.
§56 Armar a alguno caballero:
Nitequetça itçumpanco in tlecuilixcuac in tlapco, in mamatlac in te-
275 malacac, inic nictemaca in chimalli in tlacuhtli, in teacoquizaya in tepauetçia.
§57 Ahora oigo mi ventura o desventura:
In axcan niccaqui in nacoquizaya, in notemouia in notlan iuetçia, anozo
inic ninotlilhuiz inic ninotlapalhuiz. Auh inic nimocoloz inic nimo-
280 cacauaz, auh inic nimoticauiz inic nimopotoniz.
§58 Somos sujetos y servimos a los que nos conquistaron
por fuerza de armas o nos dimos, etc:
Amo tixicyoque atichicoyoque ca taxcauiloque topan mani in chimalli,
auh topan onoc in mitl in cuauitl. Auh totla uetçtoc in tlauiztli in cha-
285 molleuatl, ixiueuatl in teocuitlapanitl.
§59 Servir de paje dando aguamanos:
Niteixamia nitemapaca nitecamapaca, nitematequia nitenechichiualhpopoa,
nitenechichiualhtia nitepepechtia nitetlacualhteteca.
§60 Servir de mozo o labrador:
290 Nitititlanti inic nicuacuauitiuh inic nelimiquiz, inic nitlaiz inic nitocaz,
inic nitlaxuchimanilhtiz inic nitlatotoniliz, in tlalhtica in cuauhtica, in
milhtica in tetica, nitequiti nitlacoti nitlatequipanoa.
§61 Ensoberbecerse o tener fantasía con el favor o amparo
de otro:
271-272 uetçiuaz… tlatlacoloz] uechouaz temac a couaz, hanoço inic hamotlahtlaculoz
P 274 mamatlac] matlac S 278-279 anozo] om. S 292 nitlatequipanoa] finis S
294 ARTE DE LA LENGUA MEXICANA
295 Tetech tlanaui tetech atlamati, tetech cuecuenoti tetech mopoa, teca mocuauitequi
tetech tlananaui.
§62 Hacer a otro bellaco o dar mal consejo:
Mixitl tlapatl, coaxuxuuhqui nanacatl nicteittitinemi nictecualhtitinemi,
iztlactli tencualactli, teixco teicpac nicquixtitinem nictetololhtia,
300 inic aniteuellamachtitinemi inic nitecuecuenotilia, inic nitecuayuintia
ic nitexocomictia, inic niteixcuepa nitechicotlachialhtia nitechicotlacaquitia.
§63 Dios señor y creador y gobernador de todo, que ensalza
y humilla:
305 Tloque Nahuaque, tlalticpaque in teutlale, in atlaua in tepeua, in
tepexiua in tlachiuale in teyocuyani tepiquini in tecueponaltiani in
tlatçmolinalhtiani, in temamalini in tepitçani, in texuchiycuiloani, in
tepantlazani, in tetlalaquiani, in tetotomolilhtia, in tetlatçnilhtia, in
temaxeloa, in temayaualoa in tetlalia in tezaloa Ipalhnemoaloni, etc.
310 §64 Partióse dejando de sí memoria por las buenas obras o
hazañas que hizo y buen ejemplo:
Micuilotiuh mopopoyauhtiuh, motlilhuitiuh motlapallotitiuh, mitauhcayotitiuh
moxochiyotitiuh, monezcayotitiuh motamachiuhtiuh,
quicauhtiuh in inecauhcayo in iteyo, in itoca motimalotiuh, tetechqui-
315 cauhtiuh, in tlilli in tlapalli, in chalhchiuitl in teoxiuitl inic omoteyotita,
etc.
§65 ¿Por ventura, soy parlero? ¿No soy secretario? ¿Me han
de abrir para sacarme el secreto?
Cuix nixilutl? Cuix nimiyauatl nizacamatl? Cuix nitçayanaloz inic
320 niquixtililoz? Cuix iuhqui in itoptli nipetlacalli? Cuix nitlapiloz,
inic nanililoz in chalhchiuitl in teuxiuitl? Cuix nociuhqui in tetl in
cuauitl? Cuix nixeloloz nitlapanaloz, inic notçcalhco noyollotlan tlachialoz?
§66 No quiero poner discordia donde hay paz:
304 texuchiycuiloani] texuchihicuiloani P 309 nemoloani] nemoani P 312 motlilhuitiuh]
motlillotitiuh P 317 Me han] hanme ego em. 318 sacarme] me sacar ego
em. 321-322 in tetl in cuauitl] in nitetl in niquauitl P
LIBRO III 295
325 Azo malli, acoallantli atlauelli ipan niaznequi, yehica tlamamani
in tlilhcaxitl in tlapalhcaxitl, macana nitlamimilo, nitlaxopeuaz
nitlacuitlacpeuh, nozo tlacacah in chamoliuitl in piliuitl, inic amo
nitlamoloniz nitlaneloz, inic amo nitlatlauelhcuitiz nitecualancuitiz.
§67 Ya viene el castigo de Dios entresacando, por eso todos
330 se enmienden:
Ye nica uitç: in itemux in yehecauh, in yauauh in icolouh in itçitçicoz, in
iteuh in icuauh. Auh ye nican onotiuitç in icoauh in itecuan in Tloque
Nahuaque, in texelotiuitç tepepentiuitç, ma ic celia ma ic xotlalo.
§68 Ando triste, angustiado y fatigado:
335 Notololh nomalhcuch nicchiuhtinemi nochoquiz nixayo nicmatentinemi,
noztetçin nomatçin nictlancuatinemi, in tetloc in tenauac nicnocuzcatitinemi,
in nomatçi ic ninomalhcochotinemi, in notlilh in notlapalh ic
ninomatilotinemi. Auh in notlalh in nozoquiuh ic ninopolotinemi, auh
in nelelh in notlaocul ic nimilacatçotinemi, ic ninotlalitinemi nelelaciti-
340 nemi.
§69 Detener a alguno con palabras fingidas para que sea preso
o le suceda algún mal:
Nictlaniteca nictlanipachoa in notecuaya, noteya in noztlac in notencualac,
inic nitenaualana nitetlamachana, inic niteuztoaquia nictena-
345 mictia in tepexitl in atlauhtli, inic nicnepachiuia ic nicneyanilia, in culutl
in tocatl in tçitçicaztli, in axoxouilli in atoyatl yectlatulhtica tçopelica,
aauializtlama machializtica, inic nitequetça inic nitetlalia niteyecateca
nitenaualhtçecoa.
§70 Quebró el mercader o cayó alguna persona de la honra o
350 estado en que estaba:
Omoxictlaz omixtlaz omotlantlaz ocuetlauh in cuauitl, in xuchitl ocecualoc
in xiuitl oquetozuac, ocototçuac ochichinauh onelhuayotlatlac,
omonelhuayocoton omomauizpolo, omocallanquixti, omotlacollaz,
ineoyan omitlaco omocnopilhtili,etc.
355 §71 El malo vive vida de bruto animal:
325 acoallantli] acualantli P 326 nitlaxopeuaz] nitlaxopeuh P 332 in icoauh] om.
P 352 oquetozuac] oquetutzhuac P
296 ARTE DE LA LENGUA MEXICANA
Axixpan cuitlapan tlahzolhpan ichan inemian in tlatçiuhqui in teuhtica,
in nextica in mahpantinemi, in moquimilotinemi inic atlacanemi, tlatçulti
teuhtli ic monelotinemi.
§72 Es cobarde, medroso o temeroso:
360 Tçinquizcatlayecoa mauhcatlayecoa amo teuic mixtlapaloa mauhcatlacatl,
ateuic mixe ecoa yuhqui in tetl cuauitl, pupucatoc in chihchinauhtoc
amo tlapaloa aontlaecoa mixtelhquetça.
§73 Persona honrada o señor que tiene vasallos o gente, etc.:
Momatia mocxitia, mocuauhtia mocelotia, mocuetia mouipilhtia, ma-
365 yatia momaxtlatia, motlapiuia motçonixualhtia, in tlacatl momauizotia,
motleyotia moteyotia, mixtia monacaztia.
§74 Enriquecerme o acrecentar hacienda:
Ninotlatepeualhtia ninotlanenectia, niniculhtia ninotlatoxaualhtia, ninotlateunemitia
ninotleuauania, ninotlexelhuya ninotlanechicalhuia,
370 ninotetçontia ninotlapepechia, ninonelhuayotia.
§75 Erró el pecador o cayó en el lazo el que no anda a derechas:
Oquimonamicti in tetl in cuauitl, in tçoaztli in tlaxapuchtli, in culutl
in tçitçicaztli, in moneuianaquito in canamatlac, in tochmatlac in ma-
375 zamatlac in oncan otetçauhtic, in otlauelhtic in aompa itçtiuh, ineuyan
omotleuauani.
§76 Soy templado en el corregir o castigar:
Ninomailochtia ninomatlacaualhtia ninomayeyeculhtia, in yamancatlacatl
in yocuxcatlacatl, inic nictetoctia in tetl in cuauitl, in culutl in tçi-
380 tçicaztli, in tlexuchtli in tlemiauatl can ninomacaxaua.
§77 Soy recio en corregir o castigar:
Ninomatlahpalhtilia ninomachicaua ninomacuauhtilia, in ninomatçomocoa,
inic ninomacencaua inic nicteitia, in chichicatl in toneuizatl, inic
357-358 tlatçulti teuhtli ic monelotinemi] teuhtlitlah culli ic monelotinemi P 364 mocuetia]
estos dos no caben add. mg. P
LIBRO III 297
nictentequilia in mecatl, inic nitetlexuchquentia, inic niteiztlacmina inic
385 nictecualhtia, in cucuc in teopouhqui.
§78 Habéisme, señor, hecho mercedes como a vuestro
hijo:
Otlazotic otlacauhqui otlaocuxqui, omotlapalo in mittçin in moyollotçi,
in motlacnelilh in monetlapalolh, in milacatçiuhca in mapanca, inic ti-
390 nechilacatçoa inic tinechapana, in nocxic in nomac in titlachia, in nimelhtapach
in nimochichicauh, in nimezo in nimotlapallo.
§79 Es generoso y de lindo y excelente corazón:
Chalhchiuhtic teuxiuhtic, tlapitçalhtic tlamamalhtic, tlacenquixtilhtic,
in icuzcayollo in ichalhchiuhyollo in iquetçalhyollo; tlachchictic tlape-
395 tlaualhtic tlacencaualhtic.
§80 Malvado, sucio, perverso, que no toma consejo:
Micoloa motliloa, mocatçaua moxolopicuitia, mozuquineloa motlalhneloa,
aompa miixtia aompa monacaztia, zan aompa motentia, in ayellacaqui,
in aompa tlacaqui in aompa tlacça, in aompa quiza in aompa
400 eheua, in aoncan cah in ix in yollo.
§81 Prometiónos Dios la gloria si le obedecemos:
Otechnetolhti otechnemacti in Dios ilhuicac netlamachtilli: intla uelh
titoptizque tipetlacalhtizque, intla ticchalhchiuhtilizque ticteuxiuhtilizque,
ticcuzcatilizque ticquitçalhtilizque.
405 §82 Da Dios hambre o enfermedad:
Xiuhcoatl mamalhuaztli tepan quimotlaxilia tepan quimochiuilia in
Dios.
§83 Rico o persona que tiene lo necesario:
Totonia yamania yuiyoua, mocuitlapilhtia mamatlapalhtia, celia itçmo-
410 lini, in ailitl in auexutl totomoliui mimiliui, in xuchitl xotla cueponi, inic
tlacelia inic tlaxopiaua, momatia, moyaualoa in iuhqui in puchutl in
aueuetl.
§84 Hacer pesquisa el juez o inquirir la vida de otro:
298 ARTE DE LA LENGUA MEXICANA
Tlatataca tlacuicui tlacxitoca, tlatlanitlayeloa tlauauana tlaxeloa, tetla-
415 cuicuilia teucuillana, teucuilhquixtia tetlaanilia tetlatlachpanilia.
§85 Vino a poner nueva doctrina o vino a fundar de nuevo:
Mixtli puctli ayauitl quimolonalhtico, queuatiquetçaco, quimanacaco,
octacatl machiyutl, xiyutl cuatçontli in oquitemaco, in oquitetlalilico,
inic necuatçomaloz nexiyotiloz, oquitlalico in tlaleualli in teuchulli.
420 §86 Loar, honrar o ensalzar mucho a otro:
Nitechamaua niteuecapanoa, nitetlalhuia nitecueponalhtia nitexuchiyutia,
niteizcalloquetça nitemayaloa nitepantlaza, nitepauetçolhtia
nitemauiçotia nitetimaloa.
§87 Levantóle el señor y sublimóle no siendo nada:
425 Teuhtitlan tlazulhtitlan, axixpan tlaelhpan, oncan oquimopepenili
oquimopantlaxli, oquimopauechili oquimacoquixtilia in Dios, anozo in
tlatoani, atleipan quizaya cauh cuauhtia ocelutia.
§88 Valentía, grandeza o hazaña:
Cuauhyutl oceluyutl, oquichchutl tiacauhyutl.
430 §89 Satisfecho estoy:
Omecic, opachiuh, omotlali in noyollo.
§90 ¿Quién so yo para que Dios me hiciese tantas mercedes?:
Ac nehuatl ac ninomati: cuix nolhuil cuix nonauatilh cuix nomahceualh?
inic onechmoxuchiyotili nechmocueponalhtili in Teutl in tla-
435 toani, inic onechmotlapalotili inic nimacoc, in chamauac timaliuhqui in
totonqui yamanqui.
§91 No te tengo en poco sino en mucho:
Ac nimitçnomachitia tleipan nimitçnottilia in icuauhtli in nocelutl. Cuix
titlacacauilli, cuix iuhqui in titlilli in titlapalli? Cuix nimitçpupuloz,
422 nitepauetçolhtia] mg nitepauecholhtia P 425 teuhtitlan] esto es en el çielo add.
mg. P 429 oquichchutl] add. P 435 nimacoc] onimacoc P
LIBRO III 299
440 cuix nozoyuhqui in xuchitl in xiuitl? Cuix nimitçhuatçaz? Cuix nimitçmacuetlauiliz?
Ca can tichalhchiuitl titeuxiuitl ipan nimitçnomachitia.
§92 No me igualo ni comparo a nadie, sino que me tengo
por menor:
Amo teuan niuetçi acan teuan onipouh, aninomimiloa aninocueponal-
445 htia, animocauantilia animoquetçalhtototilia, animoteuquecholhtilia
animotçinitçcantilia, animopuchotilia animaueuetilia, animacelelhtia
animoxopiaualhtia, zan nimotlilhtilia zan ninotlapalhtilia.
§93 Emborrachóse o salió de seso:
Itech oquiz in uctli in nanacatl, in mixitl in tlapatl, in coaxoxuhqui, inic
450 oyuintic inic oxocomic.
§94 Aprovechóme la medicina o la cura que se me hizo:
Onotechquiz onechnalhquixti in pahtli, onechayamanilhti onechuellamachti.
§95 Quejarse primero el culpado, imputándolo al agraviado:
455 Teixpan momanteua moquetçteua, inic tetlaxiliteua, in yayazulh in
imaxtlazulh, inic atle itech tlamiloz, in tlilhtic in catçauac, mattoitiuh,
motlapechitiuh, moyecnectiuh mopetçtilitiuh.
§96 Tener alguno pobreza o hambre:
Xulutl mapantoc chayauhtoc techan, xiuhcoatl mamalhuaztli tepan
460 quiza, tetech motlalia tepan mochiua. Auh tepan moquetça in mixpanitl
in tlemiauatl, itçtic cecec quiztoc ic noyutl quiztoc.
§97 Mira que no peques con alguna porque no seas culpado:
Macana tecue teuipilh tepan tican, macana tepan timazouhti, macana
tepan tiuetçti, inic amo titoctiloz in tetl in cuauitl, macana itla motech-
465 tlan, macana tepan ticholo, macana itla ticmonamicti.
§98 Hállome bien con alguno:
455 tetlaxiliteua] quitetlaxiliteua P no le entieden otros for etc. add. mg. P 461 noyutl
quiztoc] post cucuc teupouhqui mantoc add. P
300 ARTE DE LA LENGUA MEXICANA
Tetech ninomati nimaxaliui, tetechcopa nixeliui, nitlachia ninimati
nixtlamati.
§99 Soberbia mujer o rencillosa o cruel:
470 Chauatini chaputetini, chauazque in iuh totolin chauati tecuaxixipeua
tecuacocoyonia, tecuatçatçamulaana tecuatçotçopiloa, teixco patlani
chauazquini.
§100 Hombre que no tiene en nada el servicio o beneficio de
la mujer:
475 Ateciuamatini in oquichtli, aquiciuamati in iciuauh atle compoua.
§101 Mujer que no tiene en nada el servicio o beneficio del
marido:
Ateoquichittani in ciuatl.
Y quitada la a del principio querrá decir ‘mujer agradecida’, etc.
480 §102 In tlacatl nelli nica o auiztli.
Usan en plática algunas veces, pero no quiere decir nada, etc.
También otras veces dicen nene, como dudando en la plática.
§103 Ab eterno sabe Dios y tiene determinado lo que ha de
ser cada uno y lo que ha de dar:
485 Cenca yeucauh yeoatçin ihuey malhcoche ihuey teputçe, ceceyaca uel
quimoyeecalhui, quimotamachiuili oquimoyoculhuili, yoan oquimocemitalhui
in ihcaya in inenca, iuan in ixquich in ilhuilh in imaceualh
iceceyaca oyez, yoan in quinami yez in iquizaya, in icalaquiya in inemia
in itlaczaya, anozo in ipeuhca in itçonquizca.
467-468 ninimati nixtlamati] om. P 482 finis lib. III P 483 §1… §103] ego add. 489
finis lib. III W || post platica que haze el padre al hijo avisandole o amonestandole que
sea bueno WP

Comments

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *